Aan de slag! – Hé, kijk: muziek!

p.00_Aan de slag_HJK juni 2017_AcrobaatNaar muziek kun je luisteren. Muziek is echter soms ook te zien. Zo zijn er tal van beeldend kunstenaars – van de oudheid tot nu – die muziekinstrumenten, musicerende mensen en muziek zelf hebben getekend, geschilderd of op andere manieren hebben vormgegeven. Muziek is echter ook in een andere vorm te zien, namelijk in vormen van muzieknotatie.

Een bekende vorm van muzieknotatie is het notenschrift. Deze vorm van muzieknotatie is efficiënt om muziek precies uit te laten voeren zoals een componist deze bedacht heeft. De vormen van muzieknotatie die minder abstract zijn, zijn picturale notatie en grafische notatie.

Picturale notatie
Onder picturale notatie wordt muzieknotatie verstaan waarbij een afbeelding laat zien wat voor muziek er klinkt of moet klinken. Muzieknotatie kan zowel voor muziek maken als voor muziek beluisteren worden gebruikt. Bij muziek maken maken de kinderen met hun stem, lichaam (body sounds) of instrumenten geluiden bij afbeeldingen. Zo maken ze in het kader van het thema ‘Circus’ met hun voeten het geluid van binnenkomende circuspaarden bij een foto waarop deze paarden te zien zijn, applaudisseren ze bij een plaatje waarop klappende kinderen staan en zijn ze stil bij het zien van een smiley die stilte aangeeft. Bij muziek beluisteren leggen de kinderen plaatjes bij de muziek die ze horen, zie Hogenes (2017).

Grafische notatie
Iets nauwkeuriger dan picturale notatie is grafische notatie. Bij deze vorm van muzieknotatie worden de klankeigenschappen toonhoogte, klanksterkte en klankduur door middel van strepen en stippen weergegeven. In een grafische partituur kun je zien of iets zacht of hard moet klinken. Zijn de stippen klein, dan is de klank zacht. Zijn de stippen groot, dan klinkt de muziek hard. Staat een streep of stip laag genoteerd, dan moet de klank ook laag worden uitgevoerd. Een stip klinkt kort, een streep daarentegen lang. Klankkleur kan niet grafisch worden weergegeven. Of een klank dof of schel moet klinken, gespeeld moet worden op een fluit of een viool, moet met woorden worden genoteerd of met kinderen worden afgesproken.

Zelf muziek maken
Wat is er nu leuker dan zelf muziek maken? Door gebruik te maken van grafische notatie hebben kinderen meer vrijheid in het uitvoeren van muziek dan bij het werken met notenschrift. Teken op het bord of op losse bladen een vijftal elementen die je wilt uitvoeren, bijvoorbeeld de circuspaarden die binnenkomen galopperen. Omdat ze dichterbij komen, worden de klanken steeds sterker en de stippen daarom groter. De binnenkomst van de circusdirecteur wordt ingeleid met een slag op een bekken. Omdat dit hard klinkt, maar de klank als het ware uitdooft, wordt de klank getekend in een vorm van een pijl die smaller wordt. Een boog die laag begint, omhoog gaat en weer laag eindigt, staat symbool voor het publiek dat ‘Ohhh!’ roept als ze de acrobaat door de lucht ziet ‘vliegen’. De toonhoogte van het ‘Ohhh!’ volgt de vorm van de boog. De bezoekers van het circus klappen in hun handen. Omdat iedereen door elkaar klapt, wordt dit weergegeven met stippen die door elkaar staan. De compositie wordt afgesloten en een leeg vlak: stilte.

Opnemen van de muziek
Kinderen worden zich tijdens de activiteit bewust van de klankeigenschappen: toonhoogte, klanksterkte en klankduur. Tevens leren ze eenvoudige grafische notatie te hanteren bij het uitvoeren van muziek. De ervaring leert dat als een leerkracht de muziek van de kinderen opneemt met bijvoorbeeld een telefoon, de concentratie van de kinderen omhoog gaat. Kinderen willen hun eigen muziek horen. Het muziek maken, het proberen het resultaat te verbeteren en het luisteren naar het eindresultaat levert doorgaans veel muziekplezier op.

Literatuur
• Hogenes, M. (2017). Carnaval der Dieren. HJK, 44 (5), 8.

Klik hier voor de pdf-versie van deze Aan de slag!, die gepubliceerd is in HJK juni 2017.